كتاب «مقدمه‌اي بر پژوهش دين عاميانه» با گزينش و ترجمه ابراهيم موسي‌پور خواننده را با مباحثي آشنا مي‌كند كه منابع تحقيقاتي چنداني درباره آن در زبان فارسي وجود ندارد. از اين رو انتشار چنين كتابي مي‌تواند سرآغاز مطالعات تازه‌اي در حوزه دين‌پژوهي باشد.

 ابراهيم موسي‌پور، مترجم كتاب طي چند سال اخير به صورت تخصصي پژوهش در دين عاميانه را مورد توجه قرار داده و به ويژه در حوزه‌ باورهاي ديني در اسلام، مقامات متعددي از جمله در دانشنامه ‌جهان اسلام، تأليف يا ويرايش كرده و مبحثي از همين حوزه را نيز به عنوان تز دكتري خود برگزيده است. 

ترديدي نيست كه بايد «دين عاميانه» را به صورت يك واحد مستقل دين‌پژوهي مورد توجه قرار داد و واژگان و اصطلاحات آن را بررسي كرد، اما اصطلاح دين عاميانه، كه در كشور ما اثر مستقل تاليفي يا ترجمه‌ درخور توجهي درباره آن منتشر نشده است، دقيقا به چه معناست و چه گستره‌اي از تحقيقات ديني را دربرمي‌گيرد؟ 

مي‌توان دين عاميانه (يا صورت عاميانه دينداري) را دين ابتدايي دانست كه در برابر دين رسمي قرار مي‌گيرد. دين عاميانه، باورها، شعائر، ارزش‌ها و هنجارهايي دارد كه در بين قشرهاي فرودست جامعه رواج مي‌يابد و از دين فرهيختگان و عالمان متمايز مي‌شود. دين رسمي و عالمانه، معمولا از سوي نهادهاي تخصصي حمايت مي‌شود، اما دين عاميانه، طبيعتي آشكار و سرشتين دارد و پيداست كه از سوي نهاد به‌خصوصي پشتيباني نمي‌شود. 

كتاب «مقدمه‌اي بر پژوهش دين عاميانه» مجموعه مقالاتي پايه‌اي، با گزينش و ترجمه ابراهيم موسي‌پور، درباره همين موضوع دين‌پژوهانه است و به شناخت ماهيت و چگونگي دين عاميانه مي‌پردازد. اين كتاب را بايد نخستين پژوهش در اين زمينه در زبان فارسي قلمداد كرد. 

گفتار نخست كتاب، نوشته‌اي از «چالز لانگ»، استاد تاريخ اديان دانشگاه شيكاگوست كه عنوان «دين عاميانه» را دارد و مدخل راه‌گشايي براي مباحث ديگر كتاب به شمار مي‌رود. مقاله او به چند بخش تقسيم شده است. اين بخش‌ها عبارتند از؛ تنوعات و ابعاد، كه دين عاميانه را از منظر انسان‌شناختي، تاريخ دين و نيز جامعه‌شناسي معرفت مورد توجه قرار مي‌دهد. 

ماهيت فرهنگ، تغيير اجتماعي و ساختار اجتماعي از ديگر بخش‌هاي مقاله اوست. منظور از ساختار اجتماعي، شيوه‌هاي نوين ارتباطي جهان است و گسترش صورت‌هاي غربي اسطوره شناختي و ايدئولوژي ديني. 

«دين محلي» نوشته‌اي از «ويليم كريستين»، انسان‌شناس و مورخ دين، عنوان جستار ديگر كتاب است. مقاله او بر پايه شناخت جوامع ابتدايي و نقش دين در آن جوامع قرار دارد. اين جوامع مشخصه‌هاي مشتركي دارند كه بر اساس آن و نيز انواع ديني كه اعضاء جامعه به آن وابسته‌اند، نيازهاي خود را برطرف مي‌كنند. 

پس از آن به نوشته‌اي از «ژاك واردنبورگ»، اسلام‌شناس و استاد دانشگاه اوترخت هلند، برمي‌خوريم. مقاله او «مساله دين رسمي و عاميانه در مطالعات اسلامي» نام دارد. او ابتدا، دين عاميانه در اسلام را بررسي مي‌كند و صورت‌هاي عاميانه و جنبش‌هاي مردمي در اسلام را يادآور مي‌شود. آنگاه چارچوب‌ها و ويژگي‌هاي اسلام عاميانه مورد بحث قرار مي‌گيرند. 

عنوان‌هاي ديگر مقاله مفصل او چنين اند؛ ملاك‌هايي براي فهم دين رسمي در اسلام، مفهوم اسلام هنجارين، سنت هنجارين و عاميانه در اسلام و پيشنهادهايي براي يك اصطلاح‌شناسي مناسب‌تر. منظور او از اسلام هنجارين، صورت غايي زندگي، اعمال و انديشه‌هاي آدمي بر پايه هنجارهايي محسوب مي‌شود كه برخاسته از مفهوم وحي است. مقاله واردنبورگ دو پيوست نيز دارد كه در آن به ملاحظات اصطلاح‌شناسي و تحقيقات درباره اسلام رسمي و اسلام عاميانه نگريسته شده است. 

«رافائل پاتاي»، محقق حوزه دين، ابعاد باورها و رفتارهاي عاميانه در سرزمين‌هاي گوناگون اسلامي را در مقاله «اسلام عاميانه» بررسي و كندوكاو كرده است. باور توده‌هاي مردم فرودست، شامل اعتقاد به موجودات ماوراءالطبيعي، تكريم اوليا و مشايخ، باور به چشم زخم، طالع‌بيني و نمونه‌هايي ديگر است. او مي‌نويسد كه هرچند در اسلام باور به جادوگري، طالع‌بيني و ... منع و نكوهش شده است، اما چنين اعتقاداتي در بين توده‌هاي عامي جوامع اسلامي، كم و بيش ديده مي‌شود. 

مقاله پس از آن «دين عاميانه» نام دارد و نوشته‌اي است از «جوناتان بركي»، استاد تاريخ دانشگاه كاروليناي شمالي. او به نقش تصوف در رواج باورهاي عاميانه ديني اشاره مي‌كند و به اثرگذاري آن در تكريم عوام در مورد افراد مي‌پردازد. بركي مخالفت علما با رواج دين عاميانه را از آن رو مي‌داند كه رفتارهاي ديني عاميانه، غالباً با اعمالي همراه مي‌شود كه تجاوز و تخطي از حدود شريعت است. از اين رو مراجع ديني چنين رفتارهايي را ناروا و ناپسند مي‌شمارند. 

مقاله ديگري از «رافائل پاتاي» به نام «يهوديت عاميانه»، به بحث درباره جادو و پيشگويي، دوره‌هاي تلمودي و باورهاي عاميانه‌اي كه ميان يهوديان رواج دارد، اختصاص يافته است. «دينداري عاميانه مسيحيت» را نيز مي‌توان در مقاله‌اي با همين عنوان از «زگوندو گاليلي»، كشيش و محقق شيليايي، ديد. او دينداري عاميانه را در مسيحيت عبارت از مظاهر، اعمال، اشكال و گرايش‌هايي مي‌داند كه به گروه‌هاي بزرگي از مسيحيان متعلق است. 

اين گروه‌هاي مسيحي از تحصيلات ديني بسيار اندكي برخوردارند، اما توانسته‌اند ميان رفتارهاي ديني و فرهنگي خود همزيستي برقرار سازند. گاليلي در مقاله خود به جهت‌گيري تاريخي، ويژگي‌هاي دين عاميانه و چشم‌اندازهاي مسيحيت عاميانه مي‌پردازد. نوشته پاياني كتاب نيز «بوديزم عاميانه» نام دارد و نوشته‌اي از «دانلد سويرر» استاد مطالعات بودايي است. نمايه و مآخذ مقالات نيز در صفحات انتهايي كتاب آورده شده است. 

كتاب «مقدمه‌اي بر پژوهش دين عاميانه»، خواننده را با مباحثي آشنا مي‌كند كه منابع تحقيقاتي چنداني درباره آن در زبان فارسي وجود ندارد. از اين رو انتشار چنين كتابي مي‌تواند سرآغاز مطالعات تازه‌اي در حوزه دين‌پژوهي باشد. كتاب مذكور با مقدمه‌اي از قربان علمي، مدير گروه اديان دانشكده الهيات دانشگاه تهران، آغاز مي‌شود. علمي در مقدمه كوتاه خود به معرفي نويسندگان مقالات و اهميت ترجمه اين كتاب مي‌پردازد. يادآوري كوتاهي از مترجم و گردآورنده مقالات، ابراهيم موسي‌پور خواننده را نيز به ضرورت آشنايي با چنين مباحثي توجه مي‌دهد. 

قربان علمي، مدير گروه اديان و عرفان تطبيقي دانشکده‌ الهيات دانشگاه تهران در مقدمه‌اي بر اين کتاب نوشته است: «در مجموع مي‌توان، دين عاميانه را صورتي از دين دانست که در برابر دين رسمي مطرح است. اگر منظور از دين رسمي، باورها و اعمالي باشد که نهادهاي تخصصي و رسمي ديني، آن‌ها را تنظيم، تجويز و مقرر کرده و در جوامع معمول داشته و رواج داده‌اند، دين عاميانه را بايد عبارت از باورها و رفتارهايي دانست که طبيعتي آشکارا ديني دارند، ولي تحت سلطه و کنترل يک نهاد رسمي ديني نيستند. 

اين دسته از باورها و رفتارها به صورت سرشتين در نهاد مردم عادي يک جامعه درج شده‌اند و در سطوح مختلف، هويت فرهنگي آنان را نيز شکل‌ داده‌اند؛ از اين‌رو، مطالعه‌ دين عاميانه نه تنها به عنوان مبحثي تخصصي در دين‌پژوهي، بلکه در جامعه‌شناسي و فرهنگ‌شناسي نيز امري بسيار بايسته است و دستاوردهاي اين‌گونه پژوهش‌ها، به‌ويژه براي برنامه‌ريزان فرهنگي هر کشور، بسيار ارزشمند خواهد بود.